این مقاله را به اشتراک بگذارید
چک، یکی از رایجترین اسناد تجاری است که شرکتها برای انجام معاملات و پرداخت تعهدات خود از آن استفاده میکنند. در شرکتهای سهامی خاص، وقتی چک صادر میشود، این سؤال مهم پیش میآید: «چه کسی دقیقاً مسئول پرداخت آن چک است؟» آیا فقط مدیرعامل، یا هیئت مدیره، یا خود شرکت، در صورت برگشت چک، پاسخگو خواهد بود؟ پاسخ به این سؤال برای مدیران، هیئتمدیره، سهامداران و دارنده چک اهمیت زیادی دارد. در این مطلب، به تعریف، تحلیل مسئولیتها و راهکارهای حقوقی پرداخته میشود تا مدیران شرکت سهامی خاص به وضوح درک کنند که ریسک چک چگونه بر آنها اثر میگذارد.
. تعریف حقوقی: «مسئول چک» در شرکت سهامی خاص
- شرکت سهامی خاص، بهعنوان یک شخصیت حقوقی مستقل، میتواند حساب بانکی داشته باشد، و توسط صاحبان امضای مجاز شرکت، چک صادر کند.
- مدیران و مدیرعاملی که در روزنامه رسمی به عنوان صاحب امضای مجاز شرکت معرفی شدهاند، میتوانند به نمایندگی از شرکت چک صادر نمایند.
- وقتی چکی صادر میشود، دارنده چک میتواند در صورت عدم پرداخت، علیه «شرکت» و همچنین «امضاکنندگان» چک اقدام کند.
۲. مسئولیت حقوقی مدیران در صدور چک
۲.۱ مسئولیت مدنی (حقوقی)
- وفق ماده 19 قانون صدور چک مدیرعامل یا مدیری که به نمایندگی از شرکت چک را صادر میکند و شرکت در برابر دارنده مسئولیت تضامنی دارند.
۲.۲ مسئولیت کیفری
- اگر چک برگشت بخورد (چک بلامحل)، امضاکننده چک (مدیر ذیامضاء) ممکن است مسئولیت کیفری داشته باشد. طبق ماده ۱۹ قانون صدور چک، مدیرعامل یا مدیری که چک را امضاکرده مسئولیت کیفری دارد مگر اینکه ثابت نماید که عدم پرداخت مستند به عمل صاحب حساب یا وکیل یا نماینده بعدی او است که در این صورت کسی که موجب عدم پرداخت شده از نظر کیفری مسئول خواهد بود
۳. دستور عدم پرداخت چک (ماده ۱۴ قانون صدور چک)
- بر اساس ماده ۱۴ قانون صدور چک، صادرکننده یا ذینفع (مثلاً شرکت یا مدیر) میتواند در صورتی که چک مفقود شود یا از طریق مجرمانه از قبیل سرقت یا جعل تحصیل شده باشد، کتباً «دستور عدم پرداخت» را به بانک ارائه کند.
- پس از احراز هویت دستوردهنده، بانک از پرداخت وجه چک خودداری و گواهی عدم پرداخت صادر میکند.
- اگر دارنده چک ثابت کند ادعای دستوردهنده (مثلا ادعای جرم) کذب بوده است، دستوردهنده علاوه بر مجازات کیفری طبق ماده ۷، باید خسارات دارنده چک را نیز جبران کند.
- همچنین دستوردهنده موظف است ظرف یک هفته گواهی شکایت از مرجع قضایی را به بانک تسلیم کند، در غیر این صورت پس از انقضا مدت مذکور بانک از محل موجودی به تقاضای دارنده چک وجه آن را پرداخت میکند.
۴. مراحل کلی اداره ریسک چک در شرکت سهامی خاص
۱. اختیار امضا در اساسنامه یا مصوبات
- مطمئن شوید که در روزنامه رسمی دقیقاً مشخص شده چه کسانی حق امضای چک دارند (مدیرعامل، هیئت مدیره، غیره).
- تعیین سقف امضا (مبلغ) برای هر امضاکننده میتواند ریسک را محدود کند.
- آموزش مدیران
- مدیران باید با مسئولیتهای حقوقی و کیفری صدور چک آشنا باشند (به ویژه مواد 7، 10، 14 و 19 قانون صدور چک).
- مکانیزم پاسخ به برگشت چک
- اگر چکی برگشت خورد، شرکت باید فوراً بررسی کند که آیا خطا از امضاکننده بوده یا مشکل ناشی از حساب شرکت است.
- دارنده چک ممکن است تصمیم بگیرد از نماینده شرکت، شرکت یا هر دو وجه چک را مطالبه کند (تضامنی).
- مشاوره حقوقی و بیمه ریسک
- مشورت با وکیل شرکت (مثل تیم موسسه حقوقی ماهان جاوید خاورمیانه) هنگام تدوین سیاست صدور چک.
- در صورت لزوم، استفاده از بیمه مسئولیت مدیران برای محافظت در برابر دعاوی ناشی از برگشت چک.
بیشتر بخوانید
۵. مثالهای کاربردی
- مثال فرضی پس از برگشت چک: فرض کنید مدیرعامل و یکی از اعضای هیئت مدیره به نمایندگی از شرکت چکی صادر میکنند و این چک برگشت میخورد. در این صورت دارنده چک میتواند به شرکت یا امضاکنندگان یا هر دو مراجعه کند، زیرا کسی که چک را به نمایندگی از شرکت امضا میکند با شرکت مسئولیت تضامنی دارد.
- مثال دستور ماده ۱۴: شرکت ادعا میکند که چکی که صادر شده، جعلی یا تحصیلشده از طریق کلاهبرداری بوده است؛ مدیر شرکت دستور عدم پرداخت به بانک میدهد و بعد گواهی شکایت خود را به بانک تسلیم میکند تا از پرداخت جلوگیری شود. در صورت رد ادعا، دستور دهنده مسئول جبران خساراتی میباشد که به دارنده وارد شده است.
۶. خطرات و اشتباهات رایج
- عدم وجود سیاست کنترل داخلی → افزایش احتمال تقلب یا سوءاستفاده
- عدم آگاهی مدیران از مسئولیت کیفری و حقوقی چک → ریسک شخصی بالا در صورت برگشت چک
- استفاده نادرست از ماده ۱۴، مثلاً ارائه دستور عدم پرداخت بدون مستندات کافی → تکلیف به جبران خسارات وارد آمده به دارنده چک
- نداشتن مشاوره حقوقی منظم و ارزیابی ریسکهای چک
۷. رویکرد موسسه حقوقی ماهانجاوید خاورمیانه (MJK)
- در موسسه ما، ما به شرکتهای سهامی خاص کمک میکنیم تا خط مشی صدور چک خود را، با تمرکز بر کنترل داخلی و محافظت از مدیران، طراحی و مستندسازی کنند.
- ما با جلسات تخصصی و کارگاههای حقوقی مدیران شرکت را در خصوص مسئولیت حقوقی و کیفری چک آموزش میدهیم.
- در صورت بروز مشکلات مثل برگشت چک یا دستور ماده ۱۴، تیم ما آماده است تا نمایندگی شرکت یا مدیران را در پروندههای حقوقی یا کیفری به عهده بگیرد.
- ما بررسیهای پیشگیرانه (due-diligence) انجام میدهیم تا ریسک چک شرکت را تحلیل و بهینهسازی کنیم، و در صورت لزوم، راهکارهای پیشگیرانه را پیشنهاد میدهیم.
۸. سوالات پرتکرار (FAQ)
سؤال ۱: اگر مدیر چکی را از حساب شرکت صادر کند آیا فقط شرکت مسئول است؟
پاسخ: خیر. در این حالت مسئولیت تضامنی بین شرکت و مدیر امضاکننده وجود دارد. دارنده چک میتواند وجه چک را از شرکت، مدیر یا هر دو مطالبه کند.
سؤال ۲: آیا مدیر میتواند بدون محدودیت چک صادر کند؟
پاسخ: پاسخ به این سوال به اساسنامه و روزنامه رسمی شرکت بستگی دارد. برای اعضای هیئت مدیره در صدور چک نمیتوان محدودیتی در برابر اشخاص ثالث در نظر گرفت. اما در روزنامه رسمی ممکن است برای صاحبان امضای مجاز شرکت محدودیت در نظر گرفته شود. توصیه میشود سقف امضای چک تعیین شود و سیاستهای داخلی کنترل وضع گردد.
سؤال ۳: در صورتی که چک صادره از حساب شرکت برگشت بخورد چه شخصی مسئولیت کیفری دارد؟
پاسخ: طبق ماده ۱۹ قانون صدور چک، مسئولیت کیفری ابتدا با امضاکننده است. اما اگر امضاکننده ثابت کند عدم پرداخت مستند به عمل صاحب حساب یا وکیل یا نماینده بعدی او است شخصی که موجب عدم پرداخت شده، شرکت یا نماینده بعدی، از نظر کیفری مسئول خواهد بود
سؤال ۴: شرکت جهت صدور دستور عدم پرداخت چک وفق ماده 14 چه مواردی را باید در نظر بگیرد؟
پاسخ: شرکت باید قبل از صدور دستور بررسی دقیق کند که آیا دلایل دستور درست هستند (مثلاً ادعای سرقت، جعل)، و پس از ارائه دستور، گواهی شکایت را حتماً در مهلت قانونی به بانک تسلیم کند تا ریسک حقوقی کاهش یابد.
جمعبندی و دعوت به اقدام
مسئولیت صدور چک در شرکت سهامی خاص، ترکیبی از تعهدات حقوقی، کنترل داخلی و ریسک کیفری است. عدم توجه به این موضوع میتواند پیامدهای سنگینی برای مدیران و سهامداران داشته باشد. موسسه حقوقی ماهانجاوید خاورمیانه آماده است تا به شرکت شما کمک کند سیاست صدور چک مؤثر طراحی کند، مدیران را آموزش دهد، و در صورت بروز دعوی حقوقی، از شما دفاع کند.